Een belangrijke eigenschap van honden en katten die ze geschikt maakt om samen met ons in een huis te wonen is het feit dat ze zindelijk gemaakt kunnen worden. Het niet zindelijk worden of het verlies van zindelijkheid is dan ook een reden voor de baasjes om met het dier naar de dierenarts te gaan. Dat onzindelijkheid een belangrijk en vervelend probleem is blijkt wel uit het aantal katten dat wordt afgestaan aan het asiel om deze reden: ongeveer een kwart van de in het asiel verblijvende katten zit daar vanwege "in huis plassen."

In principe zijn er twee hoofdgroepen incontinentie: passief en actief.
In het geval van passieve incontinentie is het dier zich niet bewust van het verlies; dit gebeurt meestal in de slaap of op ligplaatsen. De oorzaak van dit probleem is meestal een onvoldoende kracht van de sluitspier in de blaashals, soms gecombineerd met een verhoogde aanmaak van urine. Dit probleem komt zeer zelden voor bij katten.

Bij actieve incontinentie is het dier zich bewust van het feit dat hij aan het plassen is. Dit betekent dat ze ook echt in de erbij horende karakteristieke houding gaan staan; in het geval van de kat eigenlijk twee houdingen, namelijk het echte plassen en het sproeien. Plassen doet de kat met name op horizontale vlakken in een typische gehurkte houding. In het geval van sproeien staat de kat met trillende staart en sproeit een kleine hoeveelheid urine naar achteren tegen een verticaal vlak of voorwerp.

Om tot een oplossing van dit vervelende gedrag te komen is het belangrijk om achter de oorzaak ervan te komen. Er zijn namelijk twee hoofdredenen voor katten om onzindelijk te worden: lichamelijke en psychische. Het onderscheid hiertussen kan door de dierenarts gemaakt worden met behulp van urineonderzoek. In het geval van een lichamelijke aandoening zijn er namelijk vrijwel altijd afwijkingen te vinden bij urineonderzoek. Bij een psychische oorzaak meestal niet. Overigens kunnen beide vormen in elkaar overgaan.

In het geval van lichamelijke oorzaken kan het gaan om aandoeningen die de aandrang vergroten, zodat het dier zijn/haar plas niet op kan houden. Hierbij moet u bijvoorbeeld denken aan blaas- of nierontsteking en in zeldzame gevallen aan tumoren. Verder zijn er oorzaken die gelegen zijn buiten de urinewegen en het algemene welbevinden van het dier aantasten, die kunnen leiden tot afwijkend plasgedrag. Voorbeelden hiervan zijn suikerziekte en ontstekingen elders in het lichaam. Daarom zal de dierenarts ook een algemeen lichamelijk onderzoek en eventueel aanvullend onderzoek uitvoeren (bijvoorbeeld bloedonderzoek of röntgenfoto's).
Als er inderdaad een lichamelijke aandoening gevonden wordt, zal deze als eerste behandeld worden. In veel gevallen zal het in huis plassen dan ophouden. Als het probleem al langer bestaat, kan het zijn dat de kat opnieuw zindelijk gemaakt moet worden. De behandeling zal dan hetzelfde zijn als incontinentie door psychische oorzaken. Niet alle lichamelijke oorzaken zijn overigens blijvend te genezen.

Als er geen lichamelijke oorzaken gevonden worden, gaan we er van uit dat we te maken hebben met afwijkend gedrag met een psychische oorzaak. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen "sproeien" en plassen op ongewenste plaatsen.

Sproeien is in feite normaal kattengedrag. Het heeft de volgende kenmerken:

de kat sproeit meestal tegen verticale vlakken;
• de staart wordt hierbij recht omhoog gehouden en trilt;
• het gaat meestal om kleine hoeveelheden urine die ook nog erg sterk ruikt;
• met name aan de rand van het territorium van de kat waar veel in- en uitgelopen wordt, bijvoorbeeld deuren;
• vaak gecombineerd met markeergedrag in de vorm van krabben;
• het wordt voornamelijk gedaan door intacte katers, maar ook door ongeveer 10 % van de gecastreerde katers en sommige poezen.

Waarom sproeien katten eigenlijk?

Ze sproeien als onderdeel van territoriumgedrag, tijdens conflicten met andere katten, en ook om sexuele redenen. De meeste katten sproeien alleen buiten. Zij laten zo voor andere katten als het ware een visitekaartje achter op duidelijk zichtbare plaatsen.
In het geval dat een kat ook binnen sproeit is de oorzaak meestal gelegen in een conflict met andere katten in het huishouden of de kat voelt zich bedreigd door rondom het huis aanwezige vreemde katten. In huishoudens met veel katten (soms al bij meer dan drie) is er meestal zeker één kat die in huis sproeit, ook al zijn alle aanwezige dieren gecastreerd. Ook een wijziging aan het interieur zoals nieuw tapijt of nieuwe meubels kan markeergedrag oproepen. Soms neemt sproeigedrag toe in verband met het straffen van de kat om een andere reden. Vaak vindt het sproeien plaats op vaste plaatsen. Vooral plaatsen die een sterke geur van zichzelf hebben worden gemarkeerd, bijvoorbeeld wasgoed of beddengoed van de eigenaar.

De meest voorkomende psychische oorzaak van plassen in huis, is stress van katten onderling, met name in huishoudens met meerder katten. Ook ontstaat het regelmatig nadat er een nieuwe kat in huis is bijgekomen. Waarschijnlijk zijn er door de nieuwe kat erbij spanningen ontstaan, (niet altijd goed zichtbaar voor mensen, katten hebben een heel subtiele lichaamstaal).
Enkele tips die voor alle mensen met meerdere katten in huis gelden:
*) zet altijd 1 kattenbak méér in huis, dan er katten zijn (in jouw geval dus 5 kattenbakken). Als de katten op meerdere verdiepingen in huis kunnen komen, liefst dan de bakken over deze verdiepingen verdelen
*) zorg in alle ruimtes waar de katten kunnen komen voor hoge zit- en vluchtplaatsen
*) De katten moeten allemaal een eigen ligplek kunnen hebben, die altijd toegankelijk moet zijn, met nog 1 of 2 'reserve'. Dit moeten echt plekjes zijn waar alleen de kat ligt, dus niet bijv. de bank, omdat die ook wel eens bezet is door mensen.
*) in ruimtes waar geplast wordt, dit zeer goed schoonmaken, met een niet te sterk ruikend schoonmaakmiddel (neutraal, bijv. biotex), evt. daarna alcohol erover druppelen. Er is ook een speciale geurspray (Urine-off) verkrijgbaar. Dit is nodig om te voorkomen dat de katten (door het achterblijven van de geursporen van de urine) herhaald op dezelfde plekken gaan plassen.
*) in de ruimtes waar de katten het meest zitten, en de ruimtes waar geplast wordt: een Feliway verdamper ophangen. Hierin zitten geurstoffen (feromonen) die de mens niet kan ruiken, maar katten wel, en die stressverlagend werken. Het zijn dezelfde geurstoffen die een moederpoes uitscheidt als ze jonkies heeft.

Als dit niet, of onvoldoende helpt is het raadzaam op korte termijn contact op te nemen met een gedragstherapeute voor katten, bijvoorbeeld van het Tinley instituut. Wij hebben een assistente die cursussen gevolgd heeft op dit gebied (maar geen officiëel gedragstherapeute is): Stefanie van Vliet. U kunt met haar een afspraak maken om de problemen door te spreken en te kijken welke tips bij uw kat(ten) het meeste zullen helpen.

 Er kunnen ook andere redenen zijn waarom de kat naast de bak gaat plassen. Het kan zijn dat er "bakaversie" is onstaan. Dit houdt in dat de kat een hekel heeft gekregen aan de kattenbak. De kat plast dan soms nog wel op de bak, maar ook heel vaak ernaast. Soms poept de kat dan ook ergens anders dan op de bak. De plek waar hij zijn behoefte doet, buiten de bak, hangt af van de reden waarom de aversie is ontstaan. De ene kat doet het op zachte ondergrond (bed, kleed, bank, kleding) de andere doet het liever op een harde ondergrond (aanrecht, tegelvloer, in het bad). Vooral op bed is een aantrekkelijke plek om te plassen. De urine loopt lekker snel weg, de kat krijgt geen natte poten, en het maakt niet veel geluid. Het zou dan een idee zijn om de kattenbakvulling te vervangen. Dit zijn de bekendste redenen om de behoefte naast de bak te doen:

• Niet vaak genoeg verschonen van de kattenbak. Het beste is om de bak 1 tot 2 x per dag leeg te scheppen en minimaal 1 x per week schoon te maken met bleek. Dit maakt de bak aantrekkelijk voor ze. Hoe meer katten u heeft, hoe vaker dit schoonmaakritueel wordt aangeraden.
• Het klepje voor de ingang van de kattenbak wordt door de kat vaak als erg vervelend beschouwd. Als de kat de bak verlaat tikt het klepje iedere keer tegen zijn achterkant. Dit kan een reden zijn om niet meer op de bak te gaan. Haal dit klepje altijd weg als u een kattenbak koopt.
• Als de bak te dicht in de buurt van huishoudelijke apparatuur staat die herrie maakt kan de kat schrikken en een aversie voor de bak ontwikkelen. Zorg ervoor dat de bak altijd op een rustige, stille plek staat.
• Het voer en drinkwater liever niet naast de bak plaatsen. Een kat poept en plast liever niet naast z'n eten en drinken. Als u een plek in een restaurant mag kiezen gaat u ook niet naast het toilet zitten...
• De kattenbakvulling is veranderd of voelt voor de kat niet prettig aan. Als u andere vulling wilt proberen, meng dit dan langzaam met de oude vulling. Een plotselinge verandering zal de kat niet op prijs stellen. Wel kunt u, als u meerder katten heeft, in iedere bak een andere vulling doen, zodat u kunt uitzoeken welke voorkeur uw kat heeft.
• Soms wordt een kat die uit de kattenbak komt aangevallen (gepest) door andere katten, honden, of zelfs mensen uit hetzelfde huishouden. Er zijn verhalen bekend van katten die door katten uit hetzelfde huishouden geterroriseerd worden als ze hun kop uit de kattenbak steken! Probeer dit in de gaten te houden.
• De kattenbak is te klein. Vooral bij katten die wat ouder zijn of gewrichtsproblemen hebben kunnen dan niet goed draaien in de bak of kunnen pijn hebben bij het draaien. De associatie pijn en kattenbak is snel gelegd: de kat zal een andere plek zoeken om zijn behoefte te doen.
• Sommige katten hebben liever geen kap op de bak. Probeer daarom ook eens een kaploze bak.

Het is belangrijk om te beseffen dat, hoe langer een probleem duurt, hoe moeilijker het is om het probleem op te lossen. Als een kat al jaren naast de bak poept en/of plast is het vaak een gewoonte geworden. De kans dat het probleem dan nog op te lossen is is aanzienlijk kleiner dan als de kat het gedrag nog maar een paar weken vertoont...

Vaak denken mensen dat de kat, bijvoorbeeld, op het kleed poept uit wraak omdat de baas een weekend is weg geweest. Dit is een menselijke benadering van het probleem onzindelijkheid. Probeer te denken als een kat om erachter te komen wat de problemen veroorzaakt!!

Hoe te behandelen?

• Laat de kat castreren of steriliseren
• Probeer er achter te komen waarom uw kat sproeit; als uw kat reageert op katten die hij/zij buiten ziet lopen, blokkeer dan het uitzicht. Als uw kat reageert op de geur van andere katten, bijvoorbeeld door een hordeur of via geuren op uw schoenen, probeer dan het contact hiermee te vermijden. Houd de deur dicht en trek uw schoenen buitenshuis uit;
• Probeer oorzaken van frustratie van de kat te achterhalen. Als u bijvoorbeeld een nieuw voer introduceert, doe dit dan geleidelijk of ga terug naar het vorige voer totdat het sproeiprobleem is opgelost. Bij katten die ondergestimuleert zijn kan het helpen om meer met ze te gaan spelen;
• Regelmatig wordt sproeigedrag veroorzaakt door conflicten over territorium tussen twee katten uit hetzelfde huishouden. Soms moeten zij gescheiden worden gehouden en langzaam weer met elkaar in aanraking gebracht worden, waarbij beloning met voer kan worden gebruikt om vreedzaam gedrag te bevorderen;
• Maak de plekken waar gesproeid is direct schoon met een wasmiddel met enzymen (bijvoorbeeld Biotex), of met alcohol 70%, zodat de achtergelaten geurstoffen volledig afgebroken en verwijderd worden. Gebruik geen schoonmaakmiddelen die zelf een sterke geur achterlaten (parfum) of die ruiken naar geuren die ook in urine voorkomen, zoals ammonia of chloor;
• Behandel de plaatsen waar wordt gesproeid met natuurlijke geurstoffen van de kat, zogenaamde feromonen (Feliway). Dit zijn stoffen die katten produceren met de klieren boven hun ogen en op hun poten en kin. Zij zetten deze stoffen vooral af op plekken waar zij zich prettig voelen (kopjes geven). Een kat zal op een plaats waar dit is aangebracht veel minder snel gaan sproeien;
• Er is ook stress verlagende medicatie verkrijgbaar bij uw dierenarts. Dit kan helpen uw kat weer zindelijk te krijgen als het sproeien veroorzaakt wordt door stress. Alleen het geven van medicatie is echter niet de oplossing. Er zal ook verandering in huis plaats moeten vinden om de stress te verlagen. Anders zal na langere tijd het sproeien weer beginnen, ondanks de medicatie. In sommige gevallen is gedragstherapie nodig door een gedragstherapeut. Een therapeut kan u ook helpen met het herkennen van stresssignalen bij uw kat.